W NAUKACH SPOŁECZNYCH

W naukach społecznych ciągle korzysta się z klasy­ków, nowoczesność nie dewaluuje dzieł starych. Są one źródłem inspiracji i      doceniana jest zawarta w nich mądrość, zasadą jest raczej, aby usto­sunkować się do dorobku przeszłości i autorytetów, niż je zignorować.Wypada dorzucić jeszcze kilka uwag. Otóż w rzeczywistości mamy do czynienia z różnorodnymi-typami autorytetów w nauce, ale aby uprościć skomplikowany i obszerny temat ich kształtowania się, w przykładach naj­częściej mówiliśmy o typie twórcy teorii, która została uznana, lub typie przedstawiciela przyjętych poglądów. Ogólnie autorytet oznacza uznanie lub wpływ. Używaliśmy tego pojęcia w tym podwójnym znaczeniu, ale w takim sen­sie, że uznanie czy wpływ związane jest z tym, co dany uczony głosi.

OGRANICZONE MOŻLIWOŚCI

Możliwości te są ograniczone, jeśli wpływ na wybór autorytetów mają czynniki irracjonalne, jak emocje, wewnętrzne przekonania, które trudno byłoby uzasadnić. Są one ograniczone przez wpływ wartości natury moralnej, religijnej, politycznej. Wpływ ten wyraźnie się zaznacza w naukach społecz­nych, gdzie istnieją powiązania z ideologią i gdzie na kształtowanie się autorytetów mogą też oddziaływać kręgi spoza nauki. Czwarta wreszcie płaszczyzna dotyczyła problemu aktualności autorytetów w naukach przyrodniczych i społecznych. Wyszliśmy od stwierdzenia, iż dystans do autorytetów z przeszłości jest w tych pierwszych większy niż w drugich. Aktualność autorytetów w naukach przyrodniczych może ozna­czać poszukiwanie elementów wiedzy nowoczesnej, ale uznanie dla przeszłości ma znaczenie historyczne

DRUGA Z PŁASZCZYZN

Druga z płaszczyzn dotyczyła wyboru autorytetów na podstawie stopnia powszechności akceptacji głoszonych teorii, czyli tworzenia jednomyślnej opinii na temat pozycji danych osób związanych z określonymi ideami. W naukach przyrodniczych jednomyślność mogłaby komplikować się w związku ze specjali­zacją, w naukach społecznych jednomyślność opinii komplikuje się na skutek zróżnicowania stanowisk i szkół. Trzecia płaszczyzna dotyczyła uwarunkowań społecznych nauki i wpływu czynników pozanaukowych na wybór autorytetów. Wiąże się to również z możliwościami ustalenia racjonalnych i obiektywnych kryteriów uznania autorytetu.

PROBLEM RÓŻNIC

Problem różnic w kształtowaniu się autorytetów w naukach społecznych i    przyrodniczych staraliśmy się wydobyć na gruncie rozpatrywania istoty tych dwu dziedzin wiedzy i pewnej specyfiki nauk społecznych. Zasadniczo przedstawiliśmy cztery płaszczyzny, na których doszukiwaliśmy się tych różnic. Pierwsza z nich dotyczyła poszukiwania racjonalnych i w miarę obiek­tywnych kryteriów wyboru autorytetów związanych z ustaleniem zasług wy­różniających danych uczonych. Zasługi te wiązałyby się z uznaniem stopnia wiarygodności głoszonych teorii. W naukach społecznych możliwości ustalenia stopnia wiarygodności danych teorii i poglądów są ograniczone, stąd też i    ograniczone możliwości stosowania obiektywnych kryteriów wyboru autory­tetów.

KORZYSTANIE Z OSIĄGNIĘĆ PRZESZŁOŚCI

Nie jest tak, aby w naukach przyrodniczych nie korzystano z osiągnięć przeszłości, ale jest tam pewien dystans do tej przeszłości. W naukach społecznych zaś wypada nawet odwołać się do uznanych autorytetów z przesz­łości, świadczy to o erudycji badacza i jego powiązaniu z tradycją humani­styczną. Większość badaczy tak postępuje, ale są też tacy, którzy ignorują dotychczasowy dorobek, uzasadniając to oryginalnością swoich badań w sensie metodologicznym lub przedmiotu badań i jego ujęcia. Czy to jest dobrze widziane? Raczej nie, jeśli ta ignorancja przejawia się też w tym, że przed­stawiciel nowego kierunku nie polemizuje z autorytetami związanymi z kierun­kiem innym, ale zajmującym się podobnymi obiektami badań. Zawsze jest taka płaszczyzna, na której możliwy jest spór i oczekuje się, że ten, kto wy­tycza nowy kierunek w naukach społecznych, podejmie go.

DROGI POSTĘPOWANIA

Możliwe są wówczas dwie drogi postępowania: jedna polegająca na tym, iż w uzasadnieniu teoretycznym głównym autorytetem jest sam badacz; druga, iż powołuje się on na autory­tety związane z tradycją czy to ogólnie humanistyczną, czy w ramach danej dziedziny, np. socjologii, czyli na pewnych klasyków, podkreślając, iż ko­rzysta on z tych dzieł. To korzystanie może przedstawiać się różnie, może to być powtórzenie jakiejś problematyki w nieco innym aspekcie, w innym ujęciu metodologicznym, w innej kulturze itp. Korzysta się też z dzieł klasyków w ten sposób, że przyjmuje się ich definicje pojęć, korzysta z po­mysłów metodologicznych lub przyjmuje hipotezy.

PRZYZNANIE AKTUALNOŚCI

Przy­znanie aktualności dziełu uczonego z okresu „przednaukowego” związane jest z osobistą orientacją badacza współczesnego, z przekonaniem, iż można się z niego czegoś nauczyć lub pewne propozycje przyjąć za punkt wyjścia. Poszukuje się u starych „mistrzów” nie elementów współczesnej wiedzy, ale mądrości i pewnej inspiracji. Aktualność czy nawet uznanie „nowoczesności” polega na tym, że niektóre stare dzieła wydają się niekiedy bardziej in- struktywne i wnikliwe niż pozycje naszych czasów. Tradycja, do której się nawiązuje, obejmuje okres od starożytności do wyodrębniających się szkół i   kierunków związanych z kształtowaniem się dyscyplin społecznych.Wydaje się, iż wraz z rozwojem metod badawczych w naukach społecz­nych poszczególni badacze uzyskują wiedzę o zjawiskach społecznych głów­nie na podstawie empirycznych badańisk i dzieł.

NOWOCZESNOŚĆ SFORMUŁOWAŃ

Ossowski pisze, że dystans między pisarzami ubiegłych stuleci a wieloma autorami współczesnymi jest w naukach społecznych nieporównanie mniejszy niż na terenie nauk przyrodniczych, nie oczekujemy od nich wiedzy na takim poziomie, jaki jest obecnie. Zdajemy sobie nieraz sprawę z „nowoczesności” sformułowań i ujęcia ogólnych problemów przez pisarzy z okresu „presocjo- logicznego”, jak Monteskiusz, Hobbes czy Machiavelli. Na czym polega ta „nowoczesność”? Nauki społeczne formułują swój własny program i po­przez wyodrębnianie obiektów badań i metod badawczych odróżniają się od klasycznej humanistyki, np. historii oraz filozofii, ale ciągle nie jest to proces zamknięty i również korzysta się z dorobku tych dziedzin wiedzy.

W NAUKACH PRZYRODNICZYCH

W naukach przyrodniczych możemy twierdzenia auto­rytetów z przeszłości porównać z teoriami współczesnymi (co jest zbliżone lub wspólne dla stanu wiedzy obecnej, co do których współcześni są w du­żym stopniu jednomyślni) i ustalić stopień ich aktualności. Ustalenie stop­nia aktualności jest konieczne, aby mieścić się w tzw. nauce instytucjonal­nej, o której pisze Kuhn. Duża liczba odkryć naukowych i specjalizacja nauki powoduje, iż wiedza jest ciągle aktualizowana i liczy się jej nowoczes­ność, autorytety z przeszłości mają więc tylko historyczne znaczenie, w tym sensie, że ktoś był prekursorem nowszych badań i twierdzeń.

AKTUALNOŚĆ AUTORYTETÓW

Studiując rozwój każdej z dziedzin szczegółowych nauk przyrodniczych, można zauważyć ulepszanie (poprzez kolejne odkrycia i wynalazki) badań nad zjawiskami przyrodniczymi i coraz dokładniejsze ich wyjaśnianie. Badacze mogą na gruncie coraz ściślejszych metod wyjaśniania ulepszać bądź po­prawiać znane dotychczas ujęcia teoretyczne zjawisk oraz je uszczegółowiać. Na czym mogłaby polegać aktualność autorytetów w naukach przyrodniczych? Kumulacja wiedzy oraz pogląd, iż „prawdziwość” teorii jest rzeczą względną, pozwalają badaczowi-przyrodnikowi korzystać z osiągnięć przeszłości i polegać na autorytetach z przeszłości, jeśli tylko nie kłóci się to z rozumem i współ­czesnym stanem wiedzy.

error: Content is protected !!